Dọc theo chiều dài đất nước, mảnh đất hình chữ S tự hào ôm trọn trong mình những làng nghề dệt lụa nức tiếng. Nếu như Hà Nội có Vạn Phúc vang danh thiên hạ, thì xuôi về phía Nam đồng bằng sông Hồng, nằm lặng lẽ bên tả ngạn dòng sông mẹ hiền hòa, có một ngôi làng đã âm thầm dệt nên những thước lụa tuyệt mỹ suốt 7 thế kỷ qua. Đó chính là làng lụa Nha Xá, tọa lạc tại xã Mộc Nam, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam.
Người trong giới mộ điệu thường ưu ái gọi lụa Nha Xá là “Á hậu” của làng lụa Việt Nam. Thế nhưng, với những ai đã từng trực tiếp chạm tay vào mặt lụa, từng cảm nhận độ êm ái trượt trên làn da, thì danh xưng ấy dường như vẫn chưa nói lên hết được những giá trị tinh hoa ẩn chứa bên trong.
Bài viết này sẽ đưa bạn lên một chuyến tàu ngược dòng thời gian, trở về quá khứ để tìm hiểu lịch sử lụa Nha Xá rực rỡ, đồng thời phân tích dưới góc nhìn chuyên môn để giải mã cặn kẽ câu hỏi: Vì sao lụa Nha Xá lại mang một vẻ đẹp khác biệt và sống mãi với thời gian đến vậy?
Để hiểu thấu được cái hồn của một tấm lụa, chúng ta phải bắt đầu từ cội rễ sinh ra nó. Lịch sử lụa Nha Xá không bắt đầu từ những người nông dân bình thường, mà gắn liền với một nhân vật lịch sử lẫy lừng của dân tộc: Nhân Huệ Vương – Phiêu kỵ Đại tướng quân Trần Khánh Dư.
Theo các thần tích và sắc phong còn lưu giữ tại đình làng Nha Xá, vào cuối thế kỷ 13, đầu thế kỷ 14, sau khi cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ ba thắng lợi vẻ vang, triều đình nhà Trần bước vào thời kỳ củng cố đất nước. Tướng quân Trần Khánh Dư, với tầm nhìn của một nhà quân sự và kinh tế lỗi lạc, đã đưa một bộ phận người dân từ trang Vân Đồn (Quảng Ninh) xuôi dòng về vùng đồng bằng chiêm trũng khai hoang, lập ấp tại khu vực Duy Tiên ngày nay.
Khi dừng chân tại thôn Nha Xá, nhận thấy vùng đất này tuy phì nhiêu nhưng đời sống bà con lại vô cùng cực khổ, ông đã quyết tâm tìm kế sinh nhai cho dân. Tận dụng lợi thế nằm ngay sát bờ sông Hồng đỏ nặng phù sa, Trần Khánh Dư quan sát thấy vào mùa nước lên, trứng cá và cá bột (cá con) tràn vào các lạch nước rất nhiều. Ông liền dạy dân làng cách vớt trứng cá về ươm nuôi trong các ao hồ.
Thế nhưng, để vớt được cá con li ti, người dân cần phải có những chiếc vợt (săm) đan thật mau và dai chắc. Từ nhu cầu thực tế đó, ông đã hướng dẫn những người phụ nữ khéo tay trong làng cách trồng dâu, nuôi tằm, kéo tơ để dệt thành những tấm săm vớt cá. Đây chính là viên gạch nền móng đầu tiên cho sự ra đời của nghề dệt lụa Nha Xá.
Qua thời gian, người dân Nha Xá với bản tính cần cù, sáng tạo đã không ngừng cải tiến kỹ thuật. Những sợi tơ tằm thô ráp ban đầu dùng đan lưới dần được chuốt mượt, nhuộm màu, dệt nên những tấm vải mềm mại để may y phục. Đất ven sông Hồng vô cùng màu mỡ, cây dâu tằm xanh tốt quanh năm, nhả ra những lứa kén vàng óng ả.
Đến thời nhà Nguyễn, chất lượng của làng lụa Nha Xá đã vang danh khắp chốn. Bề mặt lụa bóng mịn, hoa văn chìm nổi tinh xảo đã lọt vào mắt xanh của giới quý tộc. Lụa của làng bắt đầu được tuyển chọn để may y phục cho các quan lại và gia đình quyền quý.
Bước vào những năm 1920 – 1930, lụa Nha Xá đón nhận thời kỳ hoàng kim rực rỡ nhất. Những lái buôn từ khắp ba miền Bắc – Trung – Nam, thậm chí cả thương nhân nước ngoài đều đổ về bến sông Hồng để chờ nhập hàng. Lụa của làng được đánh giá có chất lượng tuyệt hảo, chỉ xếp sau lụa Vạn Phúc, từ đó danh xưng “Á hậu lụa” chính thức ra đời và gắn liền với Nha Xá cho đến tận hôm nay.
Giữa hàng trăm loại vải trên thị trường, điều gì khiến người ta chỉ cần chạm tay một lần là có thể nhận ra ngay tấm vải lụa Nha Xá? Sự khác biệt này không đến từ sự thổi phồng của truyền thông, mà nằm ở chính những đặc tính vật lý và hóa học tự nhiên của sợi tơ qua bàn tay xử lý điêu luyện của các nghệ nhân.
Dưới đây là 4 đặc điểm lụa Nha Xá làm nên tên tuổi của dòng lụa cao cấp này.
Nhiều người thường e ngại mặc lụa vì sợ chất vải quá bóng bẩy, phô trương và làm lộ nhược điểm cơ thể. Đó là đặc điểm của vải lụa pha nilon (polyester) công nghiệp. Với lụa Nha Xá, bề mặt vải sở hữu một độ bóng mờ vô cùng tinh tế.
Sợi tơ tằm nguyên chất có mặt cắt ngang hình tam giác. Khi dệt bằng kỹ thuật thủ công tại Nha Xá, các nghệ nhân biết cách tính toán mật độ sợi dọc và sợi ngang vừa đủ khít. Khi ánh sáng chiếu vào, thay vì phản xạ như một chiếc gương phẳng, ánh sáng sẽ bị tán xạ qua các góc cạnh của sợi tơ, tạo ra một vầng sáng sâu thẳm, thay đổi màu sắc nhẹ nhàng theo từng góc nhìn và chuyển động của người mặc. Điều này mang lại một vẻ đẹp đằm thắm, sang trọng và vô cùng quyền quý.
Vải lụa Nha Xá được làm hoàn toàn từ 100% tơ tằm tự nhiên. Sợi tơ có thành phần chính là protein (giống với cấu trúc của da và tóc người). Do đó, khi tấm lụa tiếp xúc trực tiếp với cơ thể, làn da không hề có phản ứng đẩy lùi hay cọ xát gây ngứa ngáy như vải tổng hợp.
Trọng lượng của một chiếc áo dài hay váy đầm may từ lụa tơ tằm Nha Xá vô cùng nhẹ. Khi bạn bước đi, tà áo lụa sẽ nương theo luồng gió, tạo ra độ bay bổng tự nhiên. Bạn gần như không cảm nhận được sức nặng của trang phục trên vai, mang lại sự thư thái tuyệt đối cho cơ thể trong suốt ngày dài.
Đây là đặc điểm lụa Nha Xá được giới chuyên môn đánh giá cao nhất. Cấu trúc của sợi tơ tằm tự nhiên có chứa hàng triệu lỗ rỗng không khí li ti.
Vào mùa hè nóng bức, các lỗ rỗng này hoạt động như những kênh thông gió, hút sạch mồ hôi trên da và đẩy ra ngoài môi trường để bay hơi ngay lập tức. Làn da bạn sẽ luôn khô ráo và mát mẻ. Ngược lại, vào những ngày mùa đông miền Bắc se lạnh, chính những lỗ rỗng này lại nhốt một lớp không khí tĩnh bên trong, tạo thành một màng cách nhiệt hoàn hảo, giữ lại hơi ấm của cơ thể. Nhờ vậy, lụa Nha Xá là một trong số ít những chất liệu có thể mặc đẹp và thoải mái quanh năm.
Nếu bạn từng mặc váy voan hay phi bóng vào mùa hanh khô và bị tình trạng vải hít chặt vào đùi, kêu lách tách, thì đó là do hiện tượng tĩnh điện của hạt nhựa nilon. Với lụa tơ tằm Nha Xá, vì là sợi hữu cơ tự nhiên không chứa nilon, hiện tượng tĩnh điện bị triệt tiêu hoàn toàn. Trang phục của bạn sẽ luôn giữ được phom dáng suông rủ, thanh thoát, không bao giờ rơi vào những tình huống bám dính kém duyên trước chốn đông người.
Đằng sau sự êm ái của mỗi thước lụa là những giọt mồ hôi, là sự nhẫn nại và tình yêu nghề cháy bỏng của những người thợ dệt. Ngày nay, dù đã có sự hỗ trợ của máy móc để giảm bớt sức lao động, nhưng phần hồn của tấm vải vẫn được quyết định bởi những đôi bàn tay thô ráp của các nghệ nhân làng lụa Nha Xá.
Trước đây, người dân Nha Xá tự trồng dâu, nuôi tằm ven bờ sông Hồng. Tuy nhiên, trong quá trình đô thị hóa, diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp. Để đảm bảo sản lượng và chất lượng tơ đạt độ đồng đều cao nhất, các cơ sở sản xuất tại làng lụa Nha Xá hiện nay đã nhập nguồn tơ nguyên liệu thượng hạng từ Bảo Lộc (Lâm Đồng) thủ phủ trồng dâu nuôi tằm lớn nhất cả nước.
Sự kết hợp giữa sợi tơ chất lượng cao của vùng cao nguyên và kỹ thuật dệt nhuộm hàng trăm năm của vùng đồng bằng đã tạo ra một phiên bản lụa Nha Xá hoàn hảo hơn bao giờ hết.
Khi bước chân vào ngôi làng hơn 700 tuổi này, âm thanh đầu tiên chào đón bạn chính là tiếng lách cách rộn ràng của những khung dệt. Để tạo ra một tấm vải có độ rủ tuyệt đẹp, người thợ dệt phải tính toán lực căng của khung máy sao cho thật đều tay. Nếu sợi dọc căng quá, lụa sẽ bị cứng; nếu chùng quá, mặt lụa sẽ bị xô lệch, rạn chỉ khi may trang phục. Sự tinh nhạy này không có một trường lớp nào dạy được, mà nó được truyền từ đời này sang đời khác bằng sự cảm nhận của đôi bàn tay.
Điểm làm nên sự quyến rũ bậc nhất và cũng là câu trả lời đắt giá cho việc vì sao lụa Nha Xá khác biệt, chính là khâu nhuộm màu Trong khi nhiều nơi lạm dụng hóa chất công nghiệp để nhuộm cho nhanh và rẻ, nhiều nghệ nhân tại Nha Xá vẫn đau đáu giữ gìn kỹ thuật nhuộm bằng các nguyên liệu thảo mộc tự nhiên.
Những tấm lụa sau khi dệt mộc sẽ được mang đi chuốt cho sạch keo tơ, sau đó đun nhuộm cùng với nước chiết xuất từ lá trầu không, củ nâu, vỏ cây dò, lá bàng non hay hạt mồng tơi. Việc nhuộm thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ cực độ. Người thợ phải canh nhiệt độ nước, thời gian ngâm lụa và nhào trộn liên tục để màu thấm đều vào từng vi sợi.
Nhờ được nhuộm từ cỏ cây, vải lụa Nha Xá mang những gam màu vô cùng nhã nhặn, trầm mặc như: nâu đất, xanh rêu, vàng mù tạt, hay màu mận chín. Đặc biệt, màu nhuộm tự nhiên cực kỳ an toàn cho da, mùi hương của vải sau khi nhuộm vẫn thoang thoảng chút hương thơm của lá cây, một thứ mùi mộc mạc mà hóa chất không thể nào sao chép được.
CÓ THỂ BẠN SẼ CẦN THÊM THÔNG TIN VỀ:
👉 Váy Lụa Tơ Tằm Giá Bao Nhiêu? Bảng Giá Chi Tiết
👉 CẬP NHẬT Tổng Hợp Các Mẫu Váy Lụa Nhà Lụa
Trải qua bao thăng trầm, sự đào thải khắc nghiệt của nền công nghiệp thời trang nhanh (fast fashion) chưa bao giờ làm lu mờ đi giá trị của tấm lụa dệt tay. Ngày nay, lụa Nha Xá không chỉ hiện diện trong những dịp trọng đại mà đã đi sâu vào đời sống ứng dụng thực tế.
Không có một chất liệu nào có thể tôn vinh vẻ đẹp của chiếc áo dài Việt Nam hoàn hảo như lụa tơ tằm. Độ mềm rủ tự nhiên của lụa giúp tà áo dài ôm trọn lấy đường cong cơ thể người phụ nữ một cách tinh tế nhất, không hề thô cứng hay gò bó. Những thiết kế áo dài suông xưa may bằng vải lụa Nha Xá luôn là lựa chọn hàng đầu của các nữ chính khách, doanh nhân trong những sự kiện ngoại giao quan trọng.
Thoát khỏi giới hạn của trang phục truyền thống, lụa Nha Xá ngày nay được các nhà thiết kế biến tấu thành những chiếc váy lụa hai dây cổ đổ quyến rũ, những chiếc đầm quấn chéo sang trọng để dự tiệc cuối năm, hay những set quần suông áo yếm dạo phố dạo biển đầy phóng khoáng. Tính ứng dụng cao, khả năng chống nhăn tự nhiên (dễ dàng phục hồi nếp gấp khi treo) đã biến những chiếc váy lụa trở thành món đồ không thể thiếu trong vali du lịch của các quý cô sành điệu.
Với những đặc điểm lụa Nha Xá như độ bóng mờ không phô trương, sự thoáng mát tuyệt đối và màu sắc nhuộm tự nhiên nhã nhặn (màu nâu đà, màu lam), chất liệu này là lựa chọn số một để may pháp phục đi chùa, áo tràng dài hay quần áo hành thiền. Lụa giúp cơ thể nhẹ nhàng, không bị hầm bí khi ngồi tĩnh tọa lâu, hỗ trợ tâm trí dễ dàng bước vào trạng thái thanh tịnh.
Những chiếc khăn choàng cổ, cà vạt, hay chăn ga gối đệm làm từ lụa tơ tằm Nha Xá đã trở thành những món quà tặng cao cấp mang đậm dấu ấn văn hóa Việt. Khi bạn trao đi một chiếc khăn lụa, bạn không chỉ trao một món đồ giữ ấm, mà đang trao đi một câu chuyện lịch sử 700 năm và sự cần mẫn của bao thế hệ nghệ nhân.
Đã có những giai đoạn, sự đổ bộ ồ ạt của vải sợi nhân tạo giá rẻ từ Trung Quốc khiến nhiều làng nghề dệt truyền thống điêu đứng, khung cửi bám bụi, thợ dệt phải bỏ xứ đi làm ăn xa. Làng lụa Nha Xá cũng không tránh khỏi cơn bão đó.
Thế nhưng, bằng tình yêu máu thịt với nghề của ông cha để lại, những người con của làng lụa Nha Xá đã quyết tâm bám trụ. Họ hiểu rằng, để tồn tại, lụa truyền thống không thể mãi đóng cửa bảo thủ. Các hộ gia đình trong làng đã mạnh dạn đầu tư máy móc dệt bán thủ công hiện đại để tăng năng suất, đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin, thương mại điện tử để quảng bá sản phẩm ra toàn cầu.
Tuy áp dụng công nghệ mới để tăng sản lượng, nhưng cái “tâm” của nghề sự trung thực về chất liệu 100% tơ tằm, sự tỉ mỉ trong khâu chuốt tơ, nhuộm màu vẫn được giữ gìn nguyên vẹn. Vào năm 2016, nghề dệt lụa tại Nha Xá đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia. Đây là bản tráng ca tự hào nhất, là sự ghi nhận xứng đáng cho sức sống mãnh liệt của một làng nghề đã kiên cường vượt qua 7 thế kỷ đầy thăng trầm.
Hôm nay, khi về thăm làng lụa Nha Xá, đi dưới những tán cây xanh rợp bóng mát ven đê sông Hồng, lắng nghe tiếng lách cách của hàng trăm khung cửi vang lên không nghỉ, du khách không chỉ được mua sắm những tấm lụa đẹp, mà còn được trực tiếp trải nghiệm các công đoạn ươm tơ, dệt vải, nhuộm màu bằng cỏ cây. Làng nghề giờ đây đã trở thành một điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn, kết nối quá khứ với hiện tại.
Sự nổi tiếng của lụa Nha Xá kéo theo việc trên thị trường xuất hiện rất nhiều loại lụa pha nilon kém chất lượng trà trộn và gắn mác lụa thủ công. Để bảo vệ quyền lợi của mình, bạn hãy áp dụng 3 phương pháp kiểm tra thực tế sau đây do chính các nghệ nhân truyền lại:
Khi bạn nắm chặt một góc vải lụa Nha Xá trong lòng bàn tay và thả ra, lụa thật sẽ để lại những nếp nhăn tự nhiên (giống như nếp nhăn trên da người), nhưng sau đó sẽ từ từ giãn ra. Khi áp mặt vải vào má, bạn sẽ cảm nhận ngay một luồng khí mát lạnh êm ái. Trong khi đó, vải nilon khi vò sẽ tạo ra những nếp gãy góc cạnh thô cứng, và áp lên mặt sẽ có cảm giác hơi hầm nóng, trơn tuột giả tạo.
Hãy mang tấm lụa ra ngoài ánh sáng tự nhiên. Nhờ đặc điểm lụa Nha Xá dệt từ tơ tằm tự nhiên hình tam giác, ánh sáng sẽ phản chiếu lấp lánh nhẹ nhàng, thay đổi sắc độ đậm nhạt tùy theo góc độ bạn nhìn. Ngược lại, vải lụa polyester công nghiệp sẽ bóng loáng một màu cố định, nhìn lâu rất chói mắt.
Đây là phương pháp chính xác tuyệt đối. Hãy xin rút một vài sợi nhỏ ở mép vải và dùng bật lửa đốt. Vì có cấu tạo từ protein, sợi lụa Nha Xá thật khi cháy sẽ có mùi khét đặc trưng giống như mùi tóc cháy. Sau khi lửa tắt, phần tro tàn màu đen rất xốp, bạn chỉ cần dùng hai ngón tay xoa nhẹ là tro vỡ vụn tan ra thành bột. Ngược lại, vải lụa nilon khi đốt sẽ bốc khói đen, có mùi khét lẹt của nhựa, và phần tro bị vón lại thành một cục cứng ngắc, không thể bóp vỡ.
CÓ THỂ BẠN SẼ CẦN THÊM THÔNG TIN VỀ:
👉 Đặt May Váy Lụa Tơ Tằm Thiết Kế Riêng Quy Trình 5 Bước
👉 Quà Tặng Váy Lụa Cao Cấp Ý Nghĩa Và Sang Trọng
Hành trình 700 năm của lịch sử lụa Nha Xá không đơn thuần chỉ là câu chuyện của một làng nghề thủ công. Đó là bản hùng ca về sức sáng tạo, về tinh thần vươn lên từ gian khó của người Việt, và là minh chứng rõ nét nhất cho việc: Những giá trị chân thật, được kết tinh từ thiên nhiên và bàn tay lao động tâm huyết sẽ không bao giờ bị thời gian vùi lấp.
Khoác lên mình một bộ trang phục may từ lụa Nha Xá, bạn không chỉ đang mặc một tấm vải che thân hay làm đẹp. Bạn đang mặc trên người sự tự hào dân tộc, đang trải nghiệm sự êm ái nâng niu nhất mà Mẹ thiên nhiên ban tặng, và đang góp phần thiết thực vào việc giữ lửa cho những khung cửi trăm năm không bị nguội lạnh.
Một thước lụa thật dệt tay tuy có mức giá cao hơn so với vải công nghiệp sản xuất hàng loạt, nhưng xét về độ bền bỉ qua năm tháng, sự an toàn cho sức khỏe và khí chất sang trọng nó mang lại, đó là một khoản đầu tư vô giá.
Nếu bạn đang tìm kiếm những thiết kế váy đầm, áo dài hay pháp phục được may đo chuẩn xác từ 100% lụa Nha Xá chính gốc, hãy để Nhà Lụa đồng hành cùng bạn. Chúng tôi tự hào là cầu nối đưa những tinh hoa dệt nhuộm thủ công từ bến sông Hồng đến tay người tiêu dùng hiện đại.
Mời bạn chiêm ngưỡng các bộ sưu tập mang đậm hồn cốt dân tộc, được may tỉ mỉ giấu mũi chỉ đôi tinh tế tại: [danh mục sản phẩm lụa tơ tằm Nhà Lụa]. Bạn cũng có thể đến trực tiếp để thực hiện bài test đốt sợi kiểm tra lụa thật và cảm nhận sự êm ái của chất liệu hoàng gia này tại showroom 65 Kim Mã, Ba Đình, Hà Nội hoặc 269 Phan Đăng Lưu, Hải Châu, Đà Nẵng. Hotline tư vấn cách bảo quản lụa Nha Xá chuyên sâu: 0702.690.884.
CHIA SẺ BÀI VIẾT
