Lần đầu anh B. đến thăm một ngôi chùa lớn ở TP.HCM, ông nhìn quanh và đếm được ít nhất bốn màu trang phục khác nhau trên người những người tu hành và Phật tử: vàng nghệ, nâu đà, xám nhạt, và lam. Bốn vị thầy mặc bốn màu khác nhau và rõ ràng không phải do sở thích cá nhân.
Ông hỏi người quen: “Sao mấy thầy mặc khác màu vậy?”
Người quen gật đầu: “Ừ, tui cũng không rõ lắm.”
Câu hỏi đó không có gì xấu hổ và câu trả lời thực ra rất thú vị. Bài viết này của Nhà Lụa sẽ giải thích đầy đủ hệ thống phân loại pháp phục Phật giáo tại Việt Nam, từ gốc rễ tông phái đến từng đối tượng người mặc.
Xem thêm:
Pháp Phục Là Gì? Phân loại Loại, Ý Nghĩa & Lịch Sử
Pháp Phục Nữ Mùa Hè Lụa Tơ Tằm Cao Cấp
Sự khác biệt trong pháp phục không phải ngẫu nhiên, không phải thẩm mỹ cá nhân và cũng không phải do chùa nào thích màu gì thì chọn màu đó. Sự khác biệt đến từ hai nguồn gốc chính:
Thứ nhất, sự khác biệt giữa các tông phái. Phật giáo trải qua hơn 2.500 năm lịch sử, truyền qua nhiều vùng đất và văn hóa khác nhau, hình thành các trường phái tu học khác nhau, mỗi trường phái kế thừa và phát triển truyền thống pháp y riêng của mình.
Thứ hai, sự khác biệt giữa người xuất gia và tại gia. Người đã cắt ái ly gia, xuất gia thọ giới, mặc pháp phục theo giới luật Phật chế định nghiêm ngặt. Phật tử tại gia có nhiều tự do hơn, nhưng cũng có những quy ước riêng.
Hiểu được hai nguồn gốc này, mọi sự khác biệt trong pháp phục đều có lý giải rõ ràng.
Tại Việt Nam hiện có ba hệ phái Phật giáo chính mỗi hệ phái có truyền thống pháp phục riêng biệt.
Ai theo hệ phái này: Đại đa số chùa và Tăng Ni tại miền Bắc, miền Trung và phần lớn miền Nam Việt Nam. Đây là hệ phái chiếm tỷ lệ lớn nhất trong Phật giáo Việt Nam, ước tính khoảng 80 – 90% tổng số cơ sở thờ tự trong cả nước.
Nguồn gốc pháp phục: Truyền từ Trung Hoa, Triều Tiên và Nhật Bản những quốc gia phát triển Phật giáo Đại thừa độc lập với Ấn Độ trong nhiều thế kỷ. Pháp phục Bắc tông vì vậy mang đặc trưng Đông Á: áo dài tay cổ đứng, quần rộng, và y phục khoác ngoài trong các dịp lễ quan trọng.
Màu sắc pháp phục Tăng Ni Bắc tông:
Nâu đà (nâu đất): Màu phổ biến nhất tại các chùa Bắc tông Việt Nam, đặc biệt ở miền Trung và Bắc. Màu này tượng trưng cho đất, sự khiêm cung, gắn bó thiên nhiên và buông bỏ hào nhoáng thế gian. Nhiều vị thầy mặc nâu đà trong sinh hoạt tu tập thường ngày.
Xám nhạt: Được dùng nhiều ở các chùa theo thiền phong Lâm Tế hoặc Tào Động hai dòng thiền truyền từ Trung Hoa vào Việt Nam. Màu xám trung tính, không thu hút ánh mắt, phù hợp với tinh thần thiền định “vô sắc”.
Đen: Một số chùa Bắc tông miền Nam, đặc biệt chùa theo phong cách Phúc Kiến hoặc Quảng Đông, dùng áo đen trong sinh hoạt thường nhật. Ít phổ biến hơn nâu đà và xám nhạt.
Vàng chanh hoặc vàng nhạt: Dùng trong các buổi lễ long trọng, không phải màu thường dùng hàng ngày.
Pháp phục Phật tử Bắc tông: Màu lam nhạt (xanh lam thiên thanh) là màu nhận diện chuẩn của Phật tử tại gia theo Bắc tông tại Việt Nam. Áo tràng lam hoặc đồ lam mặc khi đến chùa, tụng kinh, tham dự khóa tu, đây là bộ trang phục mà người ta hay gọi chung là “pháp phục Phật tử” trong đời sống hàng ngày.
Ai theo hệ phái này: Phật tử người Khmer tại các tỉnh Tây Nam Bộ (Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, Cần Thơ…), và một số cộng đồng Phật tử người Kinh tại TP.HCM và một số tỉnh miền Nam theo học Nam tông từ khoảng giữa thế kỷ 20.
Nguồn gốc pháp phục: Trực tiếp kế thừa từ truyền thống Ấn Độ gần nhất với pháp y thời Đức Phật còn tại thế. Vì vậy pháp phục Nam tông là hình thức cổ xưa nhất còn được duy trì liên tục đến ngày nay.
Màu sắc pháp phục Tăng Na tông:
Vàng nghệ (vàng saffron): Màu đặc trưng và không thể nhầm lẫn của Tỳ kheo Nam tông. Xuất phát từ thuốc nhuộm gốc nghệ và đất sét nung đỏ mà các Tỳ kheo Ấn Độ cổ dùng để nhuộm vải bỏ đi thành y áo tu hành.
Màu vàng nghệ không phải màu được chọn vì thẩm mỹ mà là màu xuất hiện tự nhiên khi nhuộm vải thô bằng những chất liệu sẵn có. Sau này trở thành màu truyền thống thiêng liêng của Phật giáo Nguyên thủy, được duy trì ở Sri Lanka, Thái Lan, Myanmar, Campuchia, Lào và cộng đồng Nam tông Việt Nam.
Kiểu dáng pháp y Nam tông:
Khác hoàn toàn với pháp phục Bắc tông. Thay vì áo dài tay may sẵn, pháp y Nam tông là những tấm vải dài được quấn quanh người theo quy định nghiêm ngặt gọi là y (từ tiếng Pali: cīvara). Có ba tấm y chính:
Cách quấn y là cả một nghệ thuật và nghi thức có quy định cụ thể trong Luật Tạng về từng loại y, cách quấn, cách giữ gìn.
Pháp phục Phật tử Nam tông:
Trong các ngày lễ lớn hoặc khi thọ Bát quan trai giới, Phật tử tại gia theo Nam tông thường mặc toàn trắng biểu thị sự tịnh hóa và sống gần gũi với nếp sống người xuất gia trong khoảng thời gian thọ giới.
Ít bài viết đề cập đến hệ phái này, nhưng đây lại là một trong những đặc trưng độc đáo nhất của Phật giáo Việt Nam, không tìm thấy ở bất kỳ quốc gia Phật giáo nào khác.
Ai theo hệ phái này: Phật giáo Khất sĩ do Tổ sư Minh Đăng Quang sáng lập vào năm 1944 tại miền Nam Việt Nam. Hệ phái hiện có hàng trăm tịnh xá trải khắp các tỉnh phía Nam, với số lượng Tăng Ni và Phật tử đáng kể.
Đặc trưng pháp phục Khất sĩ:
Tổ sư Minh Đăng Quang có chủ trương dung hòa Bắc tông và Nam tông và điều này thể hiện rõ trong pháp phục: Tăng Ni Khất sĩ mặc y vàng nghệ giống Nam tông, nhưng kiểu dáng là áo may sẵn (không quấn y) giống Bắc tông. Đây là sự kết hợp hoàn toàn riêng biệt vừa giữ màu sắc nguyên thủy, vừa thích ứng với điều kiện khí hậu và văn hóa Việt Nam.
Nếu anh/chị thấy một vị thầy mặc áo may sẵn màu vàng nghệ đó rất có thể là Tăng Ni hệ phái Khất sĩ.
Bên cạnh sự khác biệt theo tông phái, pháp phục còn phân loại theo vị trí và mức độ thọ giới của người mặc.
Tỳ-kheo là danh hiệu chỉ người xuất gia nam đã thọ đủ Cụ túc giới 250 giới theo truyền thống Bắc tông hoặc 227 giới theo Theravāda. Đây là bậc tu hành cao nhất trong hàng Tứ chúng (Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Phật tử nam, Phật tử nữ).
Pháp phục Tỳ-kheo được quy định chi tiết trong Luật Tạng. Điểm đặc trưng: đường may y áo theo hình các mảnh ruộng lúa, tượng trưng cho sự cúng dường của dân chúng nuôi dưỡng người tu hành như ruộng lúa nuôi dưỡng đất nước.
Tỳ-kheo-ni là người xuất gia nữ đã thọ 348 giới theo truyền thống Bắc tông nhiều hơn Tỳ-kheo vì giới luật dành cho người nữ xuất gia được quy định chặt chẽ hơn trong Luật Tạng cổ điển.
Pháp phục Tỳ-kheo-ni về cơ bản tương đồng với Tỳ-kheo về màu sắc và chất liệu theo từng tông phái nhưng kiểu dáng có sự khác biệt nhỏ ở phần thân áo và cách mặc để phù hợp với người nữ.
Tại Việt Nam, sư cô (cách gọi phổ biến cho Ni) tại các chùa Bắc tông thường mặc nâu đà hoặc xám tương tự các vị thầy ở cùng ngôi chùa. Màu sắc đồng nhất trong ngôi chùa giúp tạo nên sự hài hòa chung, không phân biệt cao thấp về màu áo.
Sa-di (nam) và Sa-di-ni (nữ) là người xuất gia đã thọ 10 giới bước đầu tiên trên con đường xuất gia, thường là người còn trẻ hoặc mới vào chùa tu học, chưa đủ điều kiện thọ Cụ túc giới.
Nhiều chùa Bắc tông phân biệt pháp phục Sa-di với Tỳ-kheo bằng màu sắc hoặc kiểu dáng y phục thường Sa-di mặc màu nhạt hơn hoặc đơn giản hơn để thể hiện vị trí tu học còn đang phát triển. Quy định cụ thể tùy từng chùa và môn phong.
Phật tử tại gia những người đã quy y Tam Bảo nhưng vẫn sống cuộc đời thế tục không bị ràng buộc bởi Luật Tạng như người xuất gia. Pháp phục tại gia theo quy ước văn hóa và hướng dẫn của giáo hội từng địa phương.
Tại gia Bắc tông: Áo tràng lam hoặc đồ lam (màu xanh lam nhạt) là lựa chọn phổ biến và được khuyến khích nhất. Phong trào Gia Đình Phật Tử Việt Nam từ thế kỷ 20 đã góp phần chuẩn hóa màu lam như màu nhận diện của Phật tử tại gia khắp ba miền.
Tại gia Nam tông: Màu trắng được ưu tiên, đặc biệt trong các dịp thọ giới hoặc tham dự lễ lớn tại chùa. Ngày thường, Phật tử Nam tông không có quy định màu sắc cứng nhắc miễn là kín đáo, trang nghiêm.
| Nhóm | Tông phái | Màu sắc chính | Kiểu dáng |
| Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni | Bắc tông | Nâu đà, xám, đen | Áo dài tay may sẵn, cổ đứng |
| Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni | Nam tông | Vàng nghệ | Quấn y theo Luật Tạng |
| Tăng Ni | Khất sĩ | Vàng nghệ | Áo may sẵn (kết hợp Bắc -Nam) |
| Phật tử tại gia | Bắc tông | Lam nhạt | Áo tràng, đồ lam |
| Phật tử tại gia | Nam tông | Trắng (dịp lễ) | Áo may đơn giản, kín đáo |
Buổi lễ quy y Tam Bảo thời điểm một người chính thức trở thành Phật tử, thường có quy định trang phục riêng. Hầu hết chùa yêu cầu người thọ quy y mặc toàn trắng hoặc đồ lam mới tinh trong buổi lễ, biểu thị sự khởi đầu thanh tịnh. Đây là thời điểm nhiều người mua bộ pháp phục đầu tiên trong đời.
Bát quan trai giới là pháp tu đặc biệt trong đó Phật tử tại gia thọ 8 giới trong một ngày một đêm sống tạm như người xuất gia. Trong thời gian này, người thọ giới thường mặc toàn trắng hoặc theo hướng dẫn của chùa, không mặc quần áo thường.
Khóa tu thiền, khóa tu mùa hè, khóa niệm Phật mỗi loại khóa tu có thể có quy định trang phục riêng. Đa số yêu cầu đồ lam hoặc đồ trắng trong suốt khóa. Người tham gia nên hỏi Ban tổ chức trước để chuẩn bị đúng.
Nhìn vào kiểu dáng y áo: Tỳ-kheo Nam tông mặc y quấn tấm vải dài được quấn theo kiểu truyền thống Ấn Độ, không có tay áo riêng biệt. Tăng Ni Khất sĩ mặc áo may sẵn có tay dù cùng màu vàng nghệ. Đây là điểm khác biệt nhìn là nhận ra ngay khi đã biết.
Không bắt buộc theo giới luật nhưng được khuyến khích mạnh mẽ theo quy ước của cộng đồng. Người chưa quy y hoặc mới quy y có thể đến chùa bằng trang phục thường ngày kín đáo không ai bắt buộc. Tuy nhiên, đối với những ai tham gia sinh hoạt đạo tràng thường xuyên, có bộ pháp phục lam riêng là thể hiện sự quy y và gắn bó với cộng đồng.
Màu nâu đà được một số Phật tử tại gia, đặc biệt ở miền Trung và miền Nam, mặc khi đến chùa đây là tập tục vùng miền, không có trong quy định chính thức nào của Giáo hội. Về mặt văn hóa, màu nâu đà được chấp nhận rộng rãi và thể hiện sự thành kính không kém gì màu lam. Nói chính xác đây là trang phục trang nghiêm khi đến chùa, có thể xem là một dạng pháp phục phi chính thức.
Khi Phật giáo truyền qua Trung Hoa (khoảng thế kỷ 1 – 2 SCN), người Trung Hoa tiếp nhận và thích nghi pháp phục với văn hóa và điều kiện khí hậu của mình trong đó có việc thay đổi màu sắc từ vàng nghệ sang các tông màu trầm hơn (nâu, xám, đen). Sự thay đổi này không bị coi là sai Luật Tạng vì Luật Tạng chỉ quy định loại vải, cách may và số lượng y không quy định một màu cố định duy nhất cho mọi vùng đất.
Dù theo tông phái nào hay ở vị trí nào trong Tứ chúng, Pháp phục đều là biểu hiện bên ngoài của tâm thức bên trong sự quy ngưỡng Tam Bảo và ý chí tu tập.
Nhà Lụa chuyên pháp phục lụa tơ tằm cho Phật tử tại gia, nhắn tin ngay để tư vấn miễn phí !
CHIA SẺ BÀI VIẾT
